بازارهای مالی، ماهیتی پویا و در حال تحول دارند و توانایی تطبیق سریع با نوآوریهای علمی، فناوریهای نوین و تغییرات رفتاری سرمایهگذاران و مشتریان، یکی از ویژگیهای کلیدی آنهاست. روند جهانی نشان میدهد که شتاب حرکت این بازارها به سمت مدرنیزه شدن، فناوری را به عنصری محوری در بازسازی ساختار، افزایش بهرهوری عملیاتی و ایجاد مزیت رقابتی پایدار تبدیل کرده است. بازارهایی که با هوشمندی از فناوریهای نوین بهره میگیرند، نهتنها کارایی بالاتری دارند، بلکه قادرند مزیتهای رقابتی خود را در طول زمان حفظ کنند.
فینتک (FinTech) نمونهای برجسته از تحول در بازارهای مالی است که با فناوریهای نوظهور، خدمات و محصولات مالی نوآورانه ارائه میدهد. این حوزه سرعت و دقت تصمیمگیری مالی را افزایش داده و دسترسی به خدمات و پرداخت دیجیتال فوری را ممکن میکند. از طرفی با ارائه راهکارهای تطبیقپذیر برای اقشار کمبرخوردار، شمول مالی و تابآوری اقتصادی بلندمدت را تقویت میکند.
تحولات فینتک در ایران
بازار جهانی فینتک در دهه اخیر رشد چشمگیری داشته و محرکی مهم برای نوآوری در خدمات مالی و بانکداری دیجیتال است. ایران با زیرساخت دیجیتال گسترده شامل بیش از ۹۰ میلیون دستگاه هوشمند و نفوذ اینترنت بالای ۸۵ درصد، ظرفیت بالقوه بالایی برای توسعه این صنعت دارد. با این حال، توسعه فینتک در کشور با چالشهای چندلایه و ساختاری روبهروست. برای طراحی راهبردهای موثر، لازم است عوامل خارجی، ساختاری داخلی و رفتاری بهطور همزمان بررسی شوند تا رشد پایدار و ارتقای خدمات مالی دیجیتال تحقق یابد.
۱. عوامل خارجی
توسعه فینتک در ایران با محدودیتها و ریسکهای سیستماتیک مواجه است. شرایط اقتصادی پیچیده، تحریمها و محدودیت در انتقال فناوریهای پیشرفته، ضرورت طراحی راهکارهای بومی و سازگار با نیازهای داخلی را پررنگ میکند. هزینه و ریسک بالای توسعه زیرساختهای نوآورانه، پذیرش دشوار بازار و تاثیر بر اعتماد کاربران، مانع ورود کسبوکارهای کوچک به این حوزه است. از طرفی الگوبرداری از تجربیات بینالمللی نیازمند تطبیق هوشمندانه با شرایط ایران است تا کارایی و پذیرش فناوریهای نوین مالی تضمین شود. علاوه بر این، دشواری تعامل با سیستمهای مالی جهانی، نوسانات اقتصادی و ارزی، الزامات امنیت دادهها، محدودیت سرمایهگذاری خارجی و فشار همگامسازی با روندهای جهانی از عوامل خارجی مهم تاثیرگذار بر توسعه فینتک در کشور هستند.
۲. عوامل ساختاری داخلی
عوامل داخلی نقش بسزایی در روند توسعه در حوزه فینتک ایران ایفا میکنند، بنابراین اصلاحات ساختاری، یکی از پیششرطهای اساسی برای تسریع تحول دیجیتال محسوب میشود. از جمله چالشهای بنیادین میتوان به محدودیتهای زیرساخت اینترنت در ایران اشاره کرد. افزون بر این، فقدان یک رگولاتور یکپارچه و هماهنگ و برخی سازوکارهای رقابتمحور در نظام بانکی، رشد این صنعت را با محدودیت مواجه کردهاند.
امروزه در حوزه فینتک، ارکان نظارتی هنوز به صورت کامل همسو و هماهنگ عمل نمیکنند و بخشهایی از فناوریها گاه در اختیار نهادهای دولتی باقی میمانند. نبود چارچوبهای شفاف برای آزمایش نوآوریها و اتخاذ تصمیمات غیرهمگن توسط نهادهای ناظر، ظرفیت اکوسیستم را در بهرهبرداری از فرصتهای نوآورانه کاهش داده است. در این بین اگرچه نهادی مانند شورای رقابت در کشور فعال است، اما تقویت نقش آن و حضور فعالتر در تضمین فضای رقابتی واقعی و شفاف این حوزه، میتواند به تسهیل رشد شرکتهای نوپا و جلوگیری از ایجاد انحصار کمک کند.
نکته مهمتر آن است که برخی بخشها همچنان به روشهای سنتی پایبند هستند و این امر سرعت حرکت اکوسیستم به سمت نوآوری دیجیتال را کاهش میدهد. علاوه بر این، عدم تقارن اطلاعاتی، دسترسی نابرابر به دادهها و وابستگی کسبوکارهای بزرگ به زیرساختهای کلیدی، ورود شرکتهای نوپا را پرهزینه و پرریسک کرده و مانع شکلگیری رقابت واقعی میشود.
۳. عوامل رفتاری و اثر شبکهای
یکی از مهمترین عوامل موثر در توسعه فینتک در ایران به رفتار کاربران بازمیگردد. با وجود محدودیتها، برخی شرکتها با پذیرش ریسکهای بالای نوآوری توانستهاند جایگاه پیشرو خود را تثبیت کنند. این پیشرو بودن، همراه با رفتار جمعی کاربران و ماهیت اعتمادمحور تصمیمگیری آنها، موجب شده است که اقبال عمومی عمدتا به سمت این پلتفرمها معطوف شود و انحصار طبیعی شکل گیرد.
در علم اقتصاد، پدیدهای با عنوان اثر شبکهای وجود دارد که نقش مهمی در ساختار بازارهای دیجیتال ایفا میکند و در بازار مالی ایران یکی از چالشهای بنیادین محسوب میشود. در این خصوص اثر شبکه بیان میکند که کاربران تمایل دارند به پلتفرمی بپیوندند که دیگران از آن استفاده میکنند و این رفتار تقلیدی، مزیت رقابتی طبیعی پیشروها را تقویت کرده و چسبندگی طولانیمدت به پلتفرم غالب ایجاد و ورود رقبا را دشوار میکند.
این پدیده، خواه ناخواه در بسیاری از بازارهای دیجیتال دنیا نیز مشاهده میشود. در این بین گرچه پیشرو بودن شرکتها عمدتا نتیجه پذیرش ریسک و سرمایهگذاری هوشمندانه آنهاست، اما برای حفظ تعادل اکوسیستم و تضمین رقابت سالم، وجود چارچوبهای قانونی و مقررات حمایتی ضروری است. چنین سازوکارهایی مسیر ورود شرکتهای نوپا را هموار کرده و از شکلگیری انحصار مطلق جلوگیری میکنند، در حالی که فرصت نوآوری و خلاقیت همچنان اثرگذار باقی میماند.
راهکار پیشنهادی برونرفت از وضعیت موجود
با وجود ظرفیتهای فنی و انسانی، پراکندگی تصمیمگیری و نبود هماهنگی میان نهادهای مسئول، مانع رشد پایدار فینتک در ایران است. در این بین با ایجاد شبکهای هماهنگ از نهادهای تنظیمگر موجود و همچنین با تقسیم نقش، تبادل اطلاعات و همراستاسازی سیاستها، فضای مقرراتی شفاف و قابل پیشبینی شکل گرفته و در عین حال رقابت سالم حفظ میشود. این رویکرد، همراه با حمایت از شرکتهای نوپا و مدیریت رفتار کاربران، توسعه نوآوری و پایداری اکوسیستم فینتک را تضمین میکند.
کلام آخر
با وجود موانع ساختاری و محدودیتهای زیرساختی، ظرفیتهای فینتک در ایران چشمگیر است و زمینه رشد پایدار و نوآورانه را فراهم میکند. جمعیت جوان و تحصیلکرده، نیاز به خدمات مالی فراگیر و فضای نسبتا بکر برای نوآوری، فرصتهای استراتژیک ارزشمندی ایجاد کردهاند. با اصلاحات ساختاری و سیاستگذاری هوشمندانه، ایران میتواند توسعه فینتک را تسریع کرده، رقابت سالم، شمول مالی و تابآوری اقتصادی بلندمدت را تقویت کند و با چارچوبی یکپارچه مبتنی بر فناوری، به یکی از بازارهای پیشرو فینتک در منطقه تبدیل شود.
